Ethische adviezen

Het FWO ziet er nauwlettend op toe dat onderzoek ondersteund met zijn middelen verloopt volgens ethische maatstaven. Sommige worden door de wet opgelegd, andere zijn algemeen aanvaard in de (internationale) wetenschappelijke praktijk.

Onderzoekers die ondersteund worden door het FWO moeten de ethische aspecten in hun onderzoek aangeven door middel van de vragenlijst die in de aanvraagformulieren is vervat. Daaraan kan een wettelijke verplichting tot het voorleggen van het dossier aan een ethische commissie verbonden zijn en dat wordt in de vragenlijst dan ook aangegeven. Andere aspecten vormen op zijn minst aandachtspunten voor de aanvragers en de evaluatoren van de aanvraag. (Zie /nl/algemeen-reglement/.) De aanvragers kunnen ook de diensten voor onderzoekscoördinatie van hun hoofdonthaalinstelling contacteren als ze vragen hebben over deze thematiek.

Let erop dat ook waar voor het onderzoek zelf geen ethisch advies vereist is, dat wel kan nodig zijn op het ogenblik waarop je data wil gebruiken voor publicaties. Daarom wordt in de vragenlijst de verplichting tot aanvraag van een advies soms iets ruimer toegepast dan wat strikt wettelijk is vereist voor het onderzoek zelf, om problemen later te vermijden.

Wettelijke basis

Over wetenschappelijke experimenten met mensen, menselijk materiaal, dieren en vaak ook over wetenschappelijk onderzoek met een ruimere impact op de mens en zijn omgeving is er wetgeving van kracht op nationaal en Europees niveau. De Europese en Belgische wetgeving, die bindend is voor onderzoekers in België, wordt hieronder voor de rubrieken proefpersonen, embryo’s en menselijk materiaal, persoonlijke gegevens en proefdieren weergegeven. Dat overzicht is niet exhaustief. Voor de Europese wetgeving is het sowieso beperkt tot de verordeningen, omdat die meteen van kracht zijn op alle landen van de Europese Unie en daarvoor dus geen omzetting in nationale wetgeving vereist is. Om die reden zijn de Europese richtlijnen, die wel eerst omzetting in nationale wetgeving vereisen en dus al vervat zijn in de Belgische wetten, hier niet opgenomen.

  • Deontologie

Naast wettelijke bepalingen zijn er ook deontologische regels. Het FWO verwacht van zijn onderzoekers dat ze zich bij het uitvoeren van hun wetenschappelijke activiteiten in elk geval houden aan de gedragsregels die zijn vastgelegd in de Ethische Code voor wetenschappelijk onderzoek in België (2009). (Zie /nl/algemeen-reglement/, art.4).

Daarnaast zijn er o.m.:

  • Wetenschappelijke Integriteit

Ook richtlijnen over wetenschappelijke integriteit kunnen relevant zijn voor ethische kwesties in meer specifieke zin, zoals hier aangegeven.

Praktisch

In het aanvraagformulier voor een FWO-mandaat of project vind je de rubriek ‘Ethics’. Die bevat een reeks vragen rond ethische aspecten van het voorgestelde onderzoek, die geënt zijn op de ethische vragenlijst van het Europese Kaderprogramma.

  • Bij vragen die gemarkeerd zijn met * bestaat bij een positief antwoord de wettelijke of door het FWO en de hoofdonthaalinstellingen opgelegde verplichting om daarover een ethisch advies bij de desbetreffende ethische commissie van de hoofdonthaalinstelling aan te vragen.
  • Bij alle andere vragen worden aanvrager en evaluatiepanel uitgenodigd om over deze kwestie te reflecteren en indien nodig de nodige voorzorgsmaatregelen te treffen.

Ook het panel waar de aanvraag wordt geëvalueerd kan aangeven dat een ethisch advies vereist is of opmerkingen en advies bij bepaalde aspecten formuleren.

De mandaathouder of promotor van een onderzoeksproject moet het ethisch advies ten laatste bij de start van het mandaat of project bezorgen aan de hoofdonthaalinstelling, die de adviezen doorstuurt naar het FWO. Indien het advies gaat over een werkpakket dat slechts in een later stadium van het mandaat of project is gepland, kan dat advies wel net voor de start van dat onderdeel van het onderzoek worden bezorgd. Het FWO zal in elk geval de inlevering van de adviezen op het afgesproken tijdstip in nauwe samenwerking met de hoofdonthaalinstellingen opvolgen.

Voor de ethische adviezen betreffende FWO-onderzoek gebruik je het standaardformulier van het FWO. Er zijn drie conclusies van de ethische commissie mogelijk: ‘goedgekeurd’, ‘goedgekeurd met voorwaarden’ of ‘geweigerd’. In dat laatste geval kan het onderzoek alleen van start gaan als de betrokken onderzoeker de nodige aanpassingen aanbrengt aan het voorstel zodat het alsnog de goedkeuring van de ethische commissie kan wegdragen.

Als de betrokken ethische commissie een eigen formuliermodel gebruikt, hecht je het FWO-formulier aan dat van de commissie. Mogelijk is het FWO-formulier geïntegreerd in dat van jouw hoofdonthaalinstelling.

Voor informatie over de ethische commissies van de hoofdonthaalinstelling en de lokale procedure voor de aanvraag van een ethisch advies kan je je richten tot de onderzoeksdienst van die instelling.