Kunnen leerkrachten pesten op school en de gevolgen voor de mentale gezondheid verminderen?

Wat was het opzet van jullie onderzoek?

Pesten onder kinderen en jongeren is een veel voorkomend probleem in scholen wereldwijd. Pesten kan op verschillende manieren gebeuren, zoals door slaan en schoppen, verbale beledigingen, roddelen en uitsluiten of cyberpesten. Kenmerkend is dat er een machtsverschil is tussen pestende en gepeste kinderen, bijvoorbeeld omdat de pesters groter en sterker zijn, met meer in aantal zijn of meer populair zijn in de groep; daardoor hebben gepeste jongeren het moeilijk om zich te verdedigen. Vele studies hebben aangetoond dat pesten nadelige gevolgen heeft voor de mentale gezondheid van slachtoffers op korte en lange termijn. Ondanks de overtuiging dat leerkrachten, als verantwoordelijke volwassenen, een sleutelrol kunnen spelen in het terugdringen van pesten, is onderzoek naar de rol van leerkrachten bij pesten schaars. Met ons onderzoek wilden we nagaan hoe leerkrachten via hun dagelijkse omgang met leerlingen pesten kunnen voorkomen en verminderen, en zo ook het welbevinden van leerlingen kunnen versterken. De afgelopen jaren deden we verschillende studies binnen het onderzoeksprogramma Teachers4Victims. De Rode Neuzenstudie bouwt voort op de bevindingen van die studies en internationale literatuur. Ze heeft als doel om een training uit te testen die leerkrachten versterkt in het opbouwen van positieve relaties met hun leerlingen en in het gepast reageren op pestincidenten.

Hoe zijn jullie hierbij tewerk gegaan? Welke partners en/of scholen werden betrokken in dit onderzoek?

De training is gebaseerd op psychologische theorieën en onderzoek. Bijvoorbeeld, de sociale leertheorie beschouwt de leerkracht als een rolmodel en een voorbeeld voor leerlingen, die door het eigen gedrag het gedrag van leerlingen kan beïnvloeden. Ook de sociale referentietheorie is relevant; die stelt dat kinderen het gedrag van de leerkracht tegenover een medeleerling als referentie gebruiken om hun eigen houding tegenover die medeleerling te bepalen; op die manier zijn leerkrachten als het ware ‘sociale architecten’ in hun klas, die positieve relaties onder de leerlingen kunnen bevorderen door zelf vriendelijk met hen om te gaan en negatieve commentaren te vermijden. Verder is de training geïnspireerd door de groepsbenadering van pesten: leerkrachten leren hoe ze kinderen die niet betrokken zijn bij het pesten kunnen stimuleren tot het opnemen van verantwoordelijkheid voor gepeste kinderen, bijvoorbeeld door hen te beschermen of te ondersteunen. Een ervaren trainer in de preventie en aanpak van pesten zal de training in de periode november 2021-maart 2022 aanbieden aan de leerkrachten van het 4de tot 6de leerjaar in de scholen uit de trainingsgroep.

Wat zijn de (voorlopige) resultaten?

De Rode Neuzenstudie naar de effecten van de leerkrachttraining wordt momenteel uitgevoerd. In ons Teachers4Victims onderzoek vonden we dat wanneer leerkrachten meer ondersteuning bieden aan hun leerlingen, die leerlingen minder vaak gepest worden op een later tijdstip. Opmerkelijk was dat we ook het omgekeerde effect vaststelden: wanneer leerlingen meer gepest worden, ervaren ze op een later tijdstip minder steun van hun leerkracht. Dat suggereert dat leerkrachten zich minder ondersteunend gaan gedragen tegenover kinderen die gepest worden, terwijl die kinderen hen net meer nodig hebben. Een mogelijke verklaring is dat leerkrachten soms niet of niet effectief reageren op het pesten, waardoor gepeste kinderen zich minder gesteund gaan voelen. Hoewel dat verder onderzocht moet worden, ligt het in lijn met andere bevindingen uit ons onderzoek, namelijk dat de reacties van leerkrachten bij pesten wel degelijk een verschil maken. Wanneer leerkrachten actief tussenkomen, bijvoorbeeld door disciplinaire maatregelen en/of het troosten van het slachtoffer, wordt er minder gepest in de klas. Bovendien blijkt uit onze studies dat de reacties van leerkrachten bij pesten een invloed hebben op de ideeën van leerlingen over de houding van de leerkracht tegenover pesten: wanneer een leerkracht actief tussenkomt bij pesten, denken leerlingen dat de leerkracht sterker tegen pesten is en het meer moreel afkeurt, dan wanneer de leerkracht niet tussenkomt.

Bovendien zijn de percepties van leerlingen over de anti-pest houding en de morele afkeuring van het pesten nog sterker wanneer de leerkracht de pestende kinderen corrigeert dan wanneer de leerkracht enkel het gepeste kind troost. Deze vaststellingen wijzen erop dat kinderen uit het gedrag van leerkrachten afleiden hoe de leerkracht denkt over pesten en dat kan op zijn beurt hun eigen pestgedrag beïnvloeden.

Zijn er al scholen aan de slag gegaan met de bevindingen uit jullie onderzoek?

We hebben de resultaten van deze eerdere studies verspreid via diverse kanalen, zoals blogs, rapporten en presentaties aan scholen. Momenteel krijgen vijf scholen een training in het kader van de Rode Neuzenstudie. De vijf scholen in de controlegroep krijgen na afloop van het onderzoek ook een training en de materialen, als erkenning voor hun deelname. Indien de training positieve effecten vertoont, kan ze verder verspreid worden in het Vlaamse onderwijs.

Dit jaar krijgen leerkrachten een glansrol binnen Rode Neuzen, want corona heeft duidelijk gemaakt hoe belangrijk zij voor leerlingen zijn. Welke rol zien jullie weggelegd voor de leerkracht binnen jullie onderzoek?

Door de Covid-pandemie, die een bedreiging vormt voor de sociale relaties en het welbevinden van jongeren, heeft dit thema inderdaad nog aan belang gewonnen. Ons eigen en internationaal onderzoek heeft aangetoond dat de affectieve kwaliteit van de leerkracht-leerlingrelatie een verschil maakt voor het leren en het welbevinden van kinderen en jongeren. Daarom is onze Rode Neuzenstudie gericht op het bevorderen van positieve leerkracht-leerlingrelaties. Specifiek voor het terugdringen van pesten, is het daarnaast belangrijk dat de leerkracht gepast en effectief reageert op pestsituaties onder leerlingen en dat is een tweede voorname focus van onze studie.

Meer informatie:

Onderzoek onder leiding van Hilde Colpin (KU Leuven) en Heidi Vandenbosch (UAntwerpen)

https://www.eoswetenschap.eu/psyche-brein/hoe-staat-het-met-pesten-op-vlaamse-lagere-scholen-resultaten-uit-de-teachers4victims

https://opgroeienblog.wordpress.com/2021/04/28/overtuigingen-van-leerlingen-over-reacties-van-leerkrachten-op-pesten-er-was-eens/