Ondersteuningsprogramma’s
Met onze financiële middelen ondersteunen we individuele onderzoekers en onderzoeksteams met persoonlijke mandaten en projectfinanciering.
Alles over ondersteuningsprogramma’s
Nieuwe klasse geneesmiddelen beschermt donororganen tijdens transplantatie
08/05/2026 13:15
Wetenschappers van de Universiteit Antwerpen en de KU Leuven hebben aangetoond dat het blokkeren van ferroptose, een specifieke vorm van celdood, donororganen beter beschermt tijdens transplantatie. “We ontwikkelden FXT-001, een kleine molecule die organen beschermt tegen ischemie-reperfusieschade, een van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdig transplantfalen”, zo zegt professor Tom Vanden Berghe, hoofd van het Cell Death Signaling lab aan UAntwerpen. De spin-off FiriX Therapeutics werkt momenteel aan de klinische ontwikkeling van ferroptose-remmers.
Orgaantransplantatie redt jaarlijks duizenden levens, maar het aanbod van kwalitatieve donororganen is ontoereikend om in de grote vraag te voorzien. Hierdoor overlijdt 10 tot 20 procent van de patiënten op de wachtlijsten, nog voordat een kwalitatief orgaan beschikbaar is. Om de donorpool uit te breiden gebruiken artsen steeds vaker organen met een hoger risicoprofiel. Dit kunnen organen van oudere mensen zijn, of van donoren met een ongezondere levensstijl zoals rokers.
Deze organen zijn extra kwetsbaar voor ischemie-reperfusieschade (IRI). Deze weefselschade ontstaat tijdens het transplantatieproces. IRI verloopt in twee fasen: ten eerste wanneer de bloedtoevoer wordt onderbroken bij het verwijderen van het orgaan bij de donor (ischemie), en ten tweede wanneer de bloedcirculatie bij de ontvanger wordt hersteld (reperfusie). Dat zet een cascade van oxidatieve stress, ontsteking en celdood in gang die de functie van het orgaan ernstig kan aantasten.
Ferroptose als boosdoener
De nieuwe studie, die gepubliceerd werd in het toonaangevende tijdschrift Cell, identificeert ferroptose als een belangrijk mechanisme in het ontstaan van de schade bij lever- en longtransplantaties. Ferroptose is een ijzer-afhankelijke vorm van gereguleerde celdood. Deze ‘biologische roest’ beschadigt de vetten (lipiden) binnen de celwand. “We stelden vast dat lipidenperoxidatie, het kenmerk van ferroptose, zeer vroeg na reperfusie piekt en samenloopt met orgaanschade bij getransplanteerde patiënten”, legt Tom Vanden Berghe uit. “Dit zorgt voor een duidelijk therapeutisch venster waarin we kunnen behandelen.”
Het onderzoeksteam ontwikkelde daarop FXT-001, een ferroptoseremmer die beschermt tegen deze lipideperoxidatie, en ijzergestuurde reacties in de cellen reguleert. In tegenstelling tot eerdere experimentele ferroptose-inhibitors, is FXT-001 stabiel, veilig en geschikt voor klinisch gebruik.
De resultaten zijn spectaculair. In modellen met varkenslevers zorgde FXT-001 voor minder orgaanschade en een verbeterde stofwisseling. Bij menselijke donorlongen die waren afgekeurd voor transplantatie, zorgde het medicijn voor minder waterophoping buiten de bloedvaten en het behoud van de elasticiteit.
Klinische relevantie
De analyse van stalen van 116 patiënten die een levertransplantatie ondergingen, bevestigde dat lipideperoxidatie samenhangt met vroegtijdige leverschade na transplantatie. Dit maakt ferroptose tot een zeer relevant therapeutisch doelwit.
Nicholas Gilbo (CHU de Liège), arts en coauteur. “Het afremmen van ferroptose tijdens het bewaren van organen biedt aanzienlijke mogelijkheden om het aanbod van donororganen veilig uit te breiden.”
“Deze resultaten zijn zeer hoopgevend”, vult arts en coauteur prof. Arne Neyrinck (KU Leuven/UZ Leuven) aan. “In de transplantatiegeneeskunde zien we maar zelden geneesmiddelen met zo’n grote beschermende impact.”
De weg naar het ziekenhuis
“Om de klinische vertaling verder te versterken, hebben we reeds een volgende generatie medicijnen ontwikkeld, FXT-002 en FXT-003, met verbeterde farmacokinetische en veiligheidsprofielen”, weet prof. Koen Augustyns, medicinale chemicus aan UAntwerpen en coauteur van de studie.
Het onderzoek, gesteund door het FWO Strategic Basic Research (SBO) programma, leidde tot de oprichting van FiriX Therapeutics, een spin-off van het VIB en de universiteiten van Antwerpen en Gent. Vanden Berghe en Augustyns willen deze spin-off gebruiken om nog meer in te zetten op therapieën gericht op ferroptose.
Een breed toepasbare strategie
De gevolgen reiken veel verder dan de transplantatieafdeling. Ischemie-reperfusieschade is een fundamenteel mechanisme van weefselbeschadiging dat optreedt telkens wanneer de bloedstroom wordt onderbroken en weer hersteld: bij hartaanvallen, ernstig trauma, beroertes, ingrijpende vaatchirurgie en nog veel meer.
"Elke situatie waarin de bloedstroom tijdelijk wordt onderbroken, kan dit soort schade veroorzaken”, zegt Vanden Berghe. “Samen vormen deze aandoeningen een van de grootste lacunes in de acute geneeskunde. Jaarlijks krijgen miljoenen patiënten ermee te maken, terwijl er maar weinig gerichte behandelingsmogelijkheden zijn.”
Dat is de kans die Firix wil benutten. Door zich te richten op ferroptose als de belangrijkste oorzaak van IRI, ontwikkelt de spin-off een platformstrategie die vanuit één enkel mechanistisch inzicht meerdere aandoeningen met een hoge ziektelast kan aanpakken. “Dankzij de focus op ferroptose zou dit een breed toepasbare strategie in de acute geneeskunde kunnen worden”, besluit Vanden Berghe. FiriX staat open voor partners en investeerders die hetzelfde potentieel zien in het omzetten van een fundamentele biologische ontdekking in baanbrekende therapieën.
Bron: UAntwerpen